Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Φωτογραφία η ποίηση

Κική Δημουλά, Φωτογραφία 1948 (από τη συλλογή Το λίγο τού κόσμου (1971))

Φωτογραφία η ποίηση

στην Κ. Δ.

Έρχεται και ξανάρχεται η ποίηση
Δωρίζεται «αίφνης» - Έστω
Σε μια δικαιοσύνη ανυπεράσπιστη

Μου έστειλε και τη φωτογραφία της
Σα να ποζάρει η ποίηση στο χάος:
Πρόσωπο φωτεινό να εμφανίζεται
Μέσα από μαύρο ένδυμα - κλειστό

Στη σκοτεινή των ημερών διάρκεια
Τα μάτια της κοιτάγματα κι οράματα
Βλέψεις και βλέμματα προθέσεως καλής

Χαμόγελο αγνώστου προελεύσεως ή
Μια μικρή επανάσταση: θα φύγω
Στο οριστικό: μένω και σαπίζω εδώ

Πάντως το όλον της πηγαίνει μακριά ήδη
Σωτήρια χαλάρωση σαν «αχ» τού σώματος
Όταν πετάει σουτιέν κορσέ ή τα στενά παπούτσια

Αυτά τα λίγα για της ποίησης τη λήψη:
Απλώς το φως που γράφτηκε
Με φόντο το σκοτάδι

Από τη συλλογή Η σκοτεινή διάρκεια των ημερών (1993) της Μαρίας Κέντρου-Αγαθοπούλου

Ξαναγυρίζουμε στη Μαρία Αγαθοπούλου μετά το μικρό μουσικό μας διάλειμμα χθες. Εδώ το σχόλιό μου είναι αναπόφευκτο. Γιατί έχουμε ένα από κάθε άποψη σημαντικό ποίημα της Μαρίας. Ένα ποίημα που αποκαλύπτει για μια ακόμα φορά τις λογοτεχνικές της αρετές, αλλά πρωτίστως αναδεικνύει το ήθος τής συμπολίτισσάς μου ποιήτριας.

Και εξηγώ: η σημαντικότερη εν ζωή ποιήτρια της Θεσσαλονίκης εμπνέεται από ένα πολύ ωραίο ποίημα της σημαντικότερης εν ζωή ποιήτριας της Ελλάδας και της αφιερώνει το δικό της γραπτό. Αυτό δείχνει τον βαθύτατο σεβασμό και την εκτίμηση της Μαρίας προς τη σχεδόν συνομήλική της Κική Δημουλά (η Μαρία γεννήθηκε το 1930 και η Δημουλά το 1931 και αμφότερες ανήκουν στη δεύτερη μεταπολεμική ποιητική γενιά). Μάλιστα, η Μαρία δεν χάνει ευκαιρία να πει πόσο σπουδαία ποιήτρια θεωρεί τη Δημουλά και πόσο αγαπά τη συλλογή της Το λίγο τού κόσμου (τού 1971).

Συμφωνώ απόλυτα με τη Μαρία. Η συλλογή αυτή είναι κατά την προσωπική μου γνώμη η καλύτερη της Κικής Δημουλά κι από τις πολύ καλές στιγμές τής ελληνικής ποίησης τον 20ό αιώνα. Παρόλο που η Κική Δημουλά δεν είναι η αγαπημένη μου ποιήτρια συμμερίζομαι το θαυμασμό και την εκτίμηση που τρέφει για κείνην η Μαρία Αγαθοπούλου.

Πιστεύω πως η Κική Δημουλά έφερε την ποίηση μερικά βήματα πιο μπροστά και πιο ψηλά και της χρωστάμε ευγνωμοσύνη για τις ιδέες της, για τη λαμπερή της παρουσία, για την προσωπικότητά της και γιατί, βρε αδελφέ, είναι αυτή που είναι και δεν μοιάζει με κανέναν άλλο ποιητή. Θα την ήθελα πιο μελωδική, πιο ρυθμική, πιο «ποιήτρια» - αλλά, πάλι, ίσως δεν θα ξεχώριζε αν ήταν όπως θα την ήθελα. Από τη άλλη, δεν μπορώ παρά να υποκλιθώ μπροστά στον σύγχρονο και ζωντανό λόγο της και στη θεματογραφία της που καλύπτει σχεδόν καθετί που ζούμε όλοι μας καθημερινά. Είναι μια ποιήτρια που με πείθει ότι ζει στην ίδια χώρα μ' όλους εμάς, ότι μιλάμε την ίδια γλώσσα και ότι δεν αιθεροβατεί με άλλοθι την τέχνη. Περιττεύει να πω ότι ως άνθρωπος μ' αρέσει πολύ και συνήθως παρακολουθώ με μεγάλο ενδιαφέρον τις συνεντεύξεις της. Εξίσου με εντυπωσιάζει το γεγονός ότι καταφέρνει (μόνο αυτή) να φέρνει κοντά στην ποίηση πολλούς νέους ανθρώπους κάθε φορά που εμφανίζεται σε κάποια λογοτεχνική εκδήλωση.

Ξαναγυρίζω στη Μαρία. Μ' αρέσει αυτό το ποίημά της. Μ' αρέσει το σκεπτικό της. Μ' αρέσει η αφορμή του. Μ' αρέσει που το αφιερώνει στη συνομήλική της Αθηναία ποιήτρια ανεπιτήδευτα, σχεδόν κρυφά (μόνο τα αρχικά τής Δημουλά αναφέρει στην αφιέρωση). Μ' αρέσει που δεν διστάζει να υπερασπιστεί τις απόψεις της και να εκφράσει τη δυσαρέσκειά της ή τη διαφωνία της όποτε ακούσει κάποιον να μιλά υποτιμητικά για τη Δημουλά. Το έκανε πρόσφατα, στα τέλη τού Μάη, μπροστά σε αρκετά μεγάλο ακροατήριο σε μια σημαντική εκδήλωση για την ποίηση στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου στη Θεσσαλονίκη. Και κατάφερε να κάνει όλους τους παριστάμενους να συμφωνήσουν ότι δεν πρέπει να μιλάμε αστόχαστα και υπεροπτικά για ανθρώπους που έχουν πολλά προσφέρει, όπως η Δημουλά, είτε είμαστε ομότεχνοι ή συνάδελφοί τους είτε απλοί αναγνώστες και παρατηρητές - βασικό είναι να αναγνωρίζουμε τις αξίες, να μην είμαστε αμετροεπείς, να μην επιχειρούμε να δημιουργούμε εντυπώσεις προς ίδιον όφελος και να προσπαθούμε να φερόμαστε και να ζούμε ως βαθιά σκεπτόμενοι άνθρωποι σε κάθε στιγμή, στην ιδιωτική μας ζωή ή στη δημόσια παρουσία μας. Και η Μαρία τον Μάη παρέδωσε με τον δικό της τρόπο μαθήματα ήθους προς όποιον θέλει ή μπορεί να καταλάβει.

Πλατείασα σκοπίμως γιατί ορισμένα πράγματα πρέπει να γίνονται γνωστά στο πλατύτερο κοινό τής ποίησης που ξέρει να διαβάζει και ν' αγαπά τα καλά γραπτά, αλλά δεν έχει πάντα την ευκαιρία, το χρόνο ή τη δυνατότητα να παρίσταται σε κάθε εκδήλωση ή να γνωρίσει τους ποιητές από κοντά, οπότε διατρέχει τον κίνδυνο να παρασυρθεί από αερολογίες κάποιων «επαϊόντων» που συχνά έχουν ως μοναδικό τους στόχο την προσωπική τους προβολή και τίποτ' άλλο, ακόμα κι αν έχουν σοβαρό προσωπικό έργο οι ίδιοι. Άποψή μου είναι ότι η τέχνη δεν χρειάζεται φωνασκίες και φανφαρονισμούς. Όπως λέει κι ο Μάρκος Μέσκος, το έργο μετράει και γι' αυτό κρινόμαστε όλοι μας.

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα / Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Δεν ξέρω πόσο σ' αγαπώ (με τη Μαρία Νικολάου)

Απόστολος Καλδάρας & Χρήστος Αργυρόπουλος, Δεν ξέρω πόσο σ' αγαπώ

Αυτή, λοιπόν, είναι η «άλλη» εκτέλεση που μου έστειλε χτες η Μαρία.

Σίγουρα έχετε καταλάβει τόσο καιρό ότι εδώ εμφανίζονται τα τραγούδια που αγαπώ με τους ερμηνευτές που αγαπώ. Αυτό τα λέει όλα και δεν κάνω άλλο σχόλιο. Απλώς ακούστε την! :-)

Υ.Γ.: Το φιλμάκι το έφτιαξε η Μαρία με πολύ μεράκι όσον αφορά την επιλογή των εικόνων.

Απόστολος Καλδάρας & Χρήστος Αργυρόπουλος, Δεν ξέρω πόσο σ' αγαπώ

Πρώτη εκτέλεση

Δεν ξέρω πόσο σ' αγαπώ

Μουσική: Απόστολος Καλδάρας
Στίχοι: Χρήστος Αργυρόπουλος
Πρώτη εκτέλεση: Βίκυ Μοσχολιού (τραγούδι) & Κώστας Παπαδόπουλος, Λάκης Καρνέζης (μπουζούκι)

Δεν ξέρω πόσο σ' αγαπώ
μέτρο δεν έχει η αγάπη
είναι απ' τον ήλιο πιο ψηλά
και δεν τη φτάνει μάτι

Ήταν μια σπίθα στην αρχή
και μιας βροχής ψιχάλα
κι έγινε η σπίθα πυρκαγιά
και πέλαγος η στάλα

Η αγάπη που μας έδεσε
πόνο δε θα γνωρίσει
είμαστε δυο σταλαγματιές
από την ίδια βρύση

Ήταν μια σπίθα στην αρχή
και μιας βροχής ψιχάλα
κι έγινε η σπίθα πυρκαγιά
και πέλαγος η στάλα

Η πρώτη ηχογράφηση έγινε σε δισκάκι 45 στροφών το 1965

Τώρα πού να σας εξηγώ τι άτιμους κύκλους κάνει η ζωή μας και πόσο την ομορφαίνουν μερικές συμπτώσεις, ειδικά όταν ανακαλύπτουμε πόσα πράγματα μας δένουν και μας κρατούν ενωμένους με ανθρώπους που βρίσκονται πολλά χιλιόμετρα μακριά μας...

Πάντως, η Μαρία (Νικολάου) μού θύμισε το τραγούδι στέλνοντάς το μου σε μια «άλλη» εκτέλεση, εγώ φέρνω εδώ την πρώτη εκτέλεση για να τη θυμίσω στη Μαρία και, τέλος, η Μαρία κι εγώ το αφιερώνουμε σε κάποιον που αγαπάμε και οι δυο μας πάρα πολύ, η καθεμιά με τον τρόπο της.

Καλή μας ακρόαση, Μαράκι!

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Αυγουστιάτικο φεγγάρι (α)

Μάριος Τόκας & Φίλιππος Γράψας, Τον Αύγουστο που μου χρωστάς (με τον Δημήτρη Μητροπάνο)

Αυγουστιάτικο φεγγάρι

α

Φεγγάρι σπλαχνικό
Σκαρφαλωμένο σε μισόκλειστα παράθυρα
Όταν κοιτάζεις συγγενείς και φίλους
Να ξενυχτάνε τους νεκρούς τους
Την εξοικείωση βοηθάς
Ζώντων τε και τεθνεώτων

Από τη συλλογή Η σκοτεινή διάρκεια των ημερών (1993)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Θαλασσινό άλλοθι (4)

Απόστολος Καλδάρας, Φορτώθηκα τις τύψεις μου (με τον Απόστολο Καλδάρα & τον Γιώργο Νταλάρα)

Θαλασσινό άλλοθι

4

Όταν μπορούσε να κοιμηθεί
Άκουγε μες στον ύπνο του
Μια μακρινή φωνή αγέρα
Σα να φώναζε: μεταμέλεια...
Κι έλεγε: φαίνεται καμέλια θα εννοεί
Γύριζε από τ' άλλο πλευρό τής τύψης
Και για λίγο ξεχνούσε

Από τη συλλογή Μετανάστες του εσωτερικού νερού (1985)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Το βάφτισμα

Νίκος Τερζής, Κρυφή μου θάλασσα (με την Αρετή Κετιμέ)

Το βάφτισμα

Βαφτίζεται ο δούλος τού Θεού
Σε κολυμβήθρα κοχυλάκι
Με αλμυρά λόγια ψέλνεται
Μπρούμυτα ανάσκελα επιπλέει
Κοιτάζει στα ρηχά στα βαθιά
Και κλαίει κλαίει πολύ
Η θάλασσα πηγαίνει απάνω του
Όλο το σκεπάζει το γλείφει
Τα δαχτυλάκια παπαρώνουν
Πλάθονται με αλάτι και νερό
(Τέσσερα χταποδάκια πενταδάχτυλα)
Λαμπερά σφουγγάρια το παίρνουν
Τ' ακουμπάνε στα βοτσαλάκια
Άξιος άξιος ο ανάδοχος ήλιος
Εκείνο χαμογελάει χωρίς να ξέρει
Χωρίς να βλέπει το μεγάλο κύμα
Ησυχάζει πάνω σε φύκια σπάργανα
Μακριά η μπόρα κι ο σπαραγμός

Από τη συλλογή Μετανάστες του εσωτερικού νερού (1985)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Μιλούσε η σιωπή

Παντελής Θαλασσινός, Ανάθεμά σε

Μιλούσε η σιωπή

Όπως το νερό σαπίζει το ξύλο
Έτσι σαπίζει το τραγούδι
Μες στο στόμα σου
Και συ χτυπάς ακόμα
Το σπασμένο τύμπανο
Σαν ένας κουφός
Που δεν καταλαβαίνει
Τι σημαίνει μια παύση
Μια τρυφερή σιωπή
Μια μυστική καταφυγή
Στην αρμονία μου

Από τη συλλογή Θαλασσινό ημερολόγιο (1981)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Τα μάτια σου

Μάνος Λοΐζος & Άκος Δασκαλόπουλος, Αχ τα μάτια σου (με τη Δήμητρα Γαλάνη - πρώτη εκτέλεση)

Τα μάτια σου

Τα μάτια σου
Είναι
Σαν τσακισμένα
Μυστικά
Που τρέφονται
Απ' τα φτωχά ελέη
Του Θεού
Κι απ' τη δική μου
Καταφαγωμένη αγάπη

Από τη συλλογή Θαλασσινό ημερολόγιο (1981)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Νέα παραλία

Στην περιοχή τού Μακεδονία Παλλάς
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ/THESSALONIKI, Φωτογρ. Γιώργος και Γιάννης Ζαρζώνης, Εκδόσεις Ζαρζώνη
Πηγή: Δήμος Θεσσαλονίκης

Νέα παραλία

Άλλοτε
Σ' έβρισκα εύκολα
Στη βόλτα
Της παλιάς παραλίας
Στο πηγαινέλα
Με κάρφωναν τα μάτια σου
Μες στο συνωστισμό
Σ' άγγιζε λίγο το κορμί μου

Τώρα σε χάνω
Στην επέκταση
Της νέας παραλίας

Από τη συλλογή Θαλασσινό ημερολόγιο (1981)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Χωρίς προοπτική

Νίκος Καρβέλας, Στα εβδομήντα εννιά (με τον Νίκο Καρβέλα και την Άννα Βίσση)

Χωρίς προοπτική

Οι γυναίκες τής μεγάλης ηλικίας
Μοιάζουν σα να μη τις άγγιξε κανείς
Έτσι που κάθονται στο σπίτι μονάχες
Ή στην εξοχή με σταυρωμένα χέρια

Τι να αισθάνονται τάχα
Την ώρα που νυχτώνει
Και πρέπει να κοιμηθούνε πάλι
Χωρίς να 'ναι κουρασμένες

Λένε πως βλέπουν όνειρα πολλά
Πως κουβεντιάζουν με τους πεθαμένους
Γι' αυτό φαίνονται θλιμμένες το πρωί
Έτσι που πίνουν σιωπηλά τον καφέ τους
Χωρίς σχέδια και προοπτικές
Για τη νέα μέρα
Που προχωρεί απάνω τους
Αδιάφορα

Από τη συλλογή Θαλασσινό ημερολόγιο (1981)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Νυχτερινή συγκέντρωση

Grandpa, tell me 'bout the good old days - The Judds

Νυχτερινή συγκέντρωση

Το σπίτι τής μητέρας μου
Έχει βαθιές ρωγμές στους τοίχους
Πίσω απ' τα εικονίσματα
Και τα παλιά κάδρα

Τα μεσάνυχτα
Βγαίνει ο παππούς μου ο καρβουνιάρης
Και μοιράζει κάρβουνα στους αγίους
Έπειτα κατεβαίνουν μαζί στο σαλόνι
Κι ανάβουν μια μεγάλη φωτιά
Να ζεστάνουν λίγο τα κοκαλάκια τους

Το πρωί που σηκώνεται η μητέρα μου
Το σπίτι της είναι ακόμα ζεστό

Από τη συλλογή Θαλασσινό ημερολόγιο (1981)

Το σημερινό ποίημα συγγενεύει νοηματικά με το Ανεξίτηλο σκοτάδι.

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Σαν παλιά λατέρνα

Νίκος Αρμάος, Λατέρνα

Σαν παλιά λατέρνα

Ο αντικρινός μου γείτονας
Ανεβοκατεβάζει τις τέντες
Στο μπαλκόνι του
Γυρίζει τη μανιβέλα σαν λατέρνα
Ο σκουριασμένος μεταλλικός ήχος της
Τρυπώνει στο μυαλό μου ανελέητα
Μια σκόνη καφέ σκούρα
Κάθεται πάνω στα ποιήματά μου
Και γω αισθάνομαι να παλιώνω
Ανεπανόρθωτα

Από τη συλλογή Θαλασσινό ημερολόγιο (1981)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Η μητέρα

Σταύρος Κουγιουμτζής, Όλα καλά (με την Αιμιλία Κουγιουμτζή)

Η μητέρα

Απ' τα μεγάλα πρόσωπα
Του πατρικού σπιτιού μας
Μονάχα η μητέρα απόμεινε
«Όλα καλά κι άγια» λέει πάντα
Και του πατέρα μας θυμάται
Τα κατορθώματα

Κι όταν με το τρένο ταξιδεύει
Κοιτάζει απ' το παράθυρο τα ξένα δέντρα
Κι αφαιρείται
Κι όσο βραδιάζει
Και το τρένο την πηγαίνει μακριά
Κάθε βαθιά πληγή
Μέσα στα σπλάχνα της
Ολοένα ξεθωριάζει

Από τη συλλογή Θαλασσινό ημερολόγιο (1981)

Υ.Γ.: Αφιερώνω το τραγούδι στην αγαπημένη φίλη Αιμιλία Κουγιουμτζή.

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Ο πατέρας

Γιάννης Ρίτσος & Νίκος Μαμαγκάκης, Άιντε και ντε (με τον Γιάννη Πουλόπουλο από το δίσκο Έντεκα λαϊκά τού Γιάννη Ρίτσου (1972))

Ο πατέρας

Ο πατέρας μου ήταν μηχανοδηγός
Κάρβουνο μύριζαν τα πέτσινα ρούχα του
Κάτω απ' τη μαύρη του τραγιάσκα
Άρχιζαν τα καπνισμένα μάτια του

Ο πατέρας μου δε μιλούσε πολύ
Μόνο χαμογελούσε κάπου κάπου
Με τα ηλιοψημένα χείλια του
Προπάντων όταν έπινε τσίπουρο
Κάτω απ' την κληματαριά τής αυλής

Αψηλός και δυνατός ήταν
Κι όταν με σήκωνε αψηλά
Με τ' ατσαλένια μπράτσα του
Δε φοβόμουν καθόλου
Όπως κι εκείνος δε φοβόταν
Ούτε τη ζωή του
Ούτε το θάνατό του:
Περνούσε με το τρένο του
Σφυρίζοντας
Μες απ' τις σκοτεινές
Τις στοιχειωμένες σήραγγες
Και τις νικούσε

Από τη συλλογή Θαλασσινό ημερολόγιο (1981)

Υπενθυμίζω ότι η ποιήτρια γεννήθηκε στο συνοικισμό των σιδηροδρομικών στη Θεσσαλονίκη, για τον οποίο έγραψε και ομώνυμο αφήγημα που εκδόθηκε το 1998.

Το Θαλασσινό ημερολόγιο είναι μια συλλογή που αγαπά πολύ η Μαρία Αγαθοπούλου, όπως μου έχει πει. Ως εκ τούτου, διάβασα από παλιά με ιδιαίτερη προσοχή τα ποιήματα της συλλογής αυτής και τους έχω αδυναμία. Άλλωστε γεννήθηκα κι εγώ στο συνοικισμό των σιδηροδρομικών και ο παππούς μου ήταν συνάδελφος του πατέρα τής Μαρίας.

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Θαλασσινό ημερολόγιο (2)

Ηλίας Ανδριόπουλος & Μιχάλης Μπουρμπούλης, Μην κλαις (με τη Σωτηρία Μπέλλου και τον Κώστα Παπαδόπουλο στο μπουζούκι)

Θαλασσινό ημερολόγιο

2

Θυμάμαι το καλοκαίρι
Εκείνο το πικρό καλοκαίρι
Το σπίτι με τα παράθυρα στη θάλασσα
Το καφενείο που έγραφα ποιήματα
Το μικρό παιδί
Που έψαχνε επίμονα στην άμμο
Για ένα πεθαμένο ψάρι
Μα πιο πολύ θυμάμαι
Τη θάλασσα που δε χάρηκα
Και τώρα δεν έχω
Ούτ' ένα ποίημα θαλασσινό

Από τη συλλογή Θαλασσινό ημερολόγιο (1981)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Τρυφερότητα

Μάνος Χατζιδάκις & Λίνα Νικολακοπούλου, Η εποχή τής αγάπης (με τη Δήμητρα Γαλάνη)

[Από την ενότητα Δεύτερος τίτλος (1978)]

Τρυφερότητα

Δεν είσαι ο έρωτας
Που ξεκινά στο αίμα μου
Μια νέα ροή
Σε δέχομαι σαν γνώριμη όψη
Που είχα για λίγο κρυφτεί
Κι όμως κοίτα πώς τρέμουν
Τα φύλλα μου
Σα να 'χουν βραχεί από άξαφνη μπόρα
Μικρή και λιγόζωη βροχή
Λέω θα 'ναι η καλή μου η ώρα
Καθώς αφήνω τα δάχτυλά μου
Να χαίρονται την τόση αφή
Τραγουδώντας

Από τη συγκεντρωτική έκδοση Επιλογές και σύνολα. Ποιήματα (1965-1995) (2001)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Οι βαρκάρηδες του Βόλγα (λαϊκό ρώσικο τραγούδι)

Ilya Yefimovich Repin, Burlaks on Volga, 1870-73
Πηγή: wikipedia

Κάπου στα τέλη του 19ου αιώνα ο Μίλι Μπαλακίρεφ, δημιουργός της ομάδας των 5 (της εθνικής σχολής μουσικής της Ρωσίας τον 19ο αιώνα) δημοσιεύει ένα βιβλίο με λαϊκά τραγούδια και, φυσικά, έχει επιλέξει και το τραγούδι των βαρκάρηδων στον ποταμό Βόλγα. Το τραγούδι ουσιαστικά περιλάμβανε έναν μόνο στίχο, την κραυγή-σύνθημα των βαρκάρηδων κάθε που ετοιμαζόντουσαν να ξανατραβήξουν το βαρύ φορτίο τους, τα καράβια, κόντρα στο ρεύμα τού μεγάλου ποταμού. Κι αυτή η δουλειά γινόταν αιώνες ολόκληρους στην τότε τσαρική Ρωσία. Ο μόχθος τους δεν περιγράφεται με λόγια. Περιγράφεται όμως μέσ' από εικόνες και μουσική. [Πηγή: wikipedia]

Στα τέλη του 19ου αιώνα (1870-1873) ο σπουδαίος ρώσος ζωγράφος Ίλια Ρέπιν είχε παρουσιάσει έναν συγκλονιστικό πίνακα με τους βαρκάρηδες (burlak) στον Βόλγα. Είναι ο πίνακας με τον οποίο ξεκινά αυτό το δημοσίευμα και βρίσκεται στο κρατικό μουσείο τής Αγίας Πετρούπολης.

Το 1922 ο ισπανός συνθέτης Μανουέλ ντε Φάλια διασκευάζει το τραγούδι μετά από σχετική έκκληση της Κοινωνίας των Εθνών (Κ.Τ.Ε. - ήταν ο πρόδρομος του Ο.Η.Ε.). Το έργο παρουσιάζεται με τον τίτλο Canto de los remeros del Volga και όλα τα έσοδα από την ηχογράφηση και την παρουσίασή του διατίθενται για την ανακούφιση των δύο εκατομμυρίων ρώσων προσφύγων που πέρασαν τα πάνδεινα λόγω του πρώτου παγκοσμίου πολέμου.

Στην πορεία προστέθηκαν στο τραγούδι μερικοί στίχοι ακόμα και το 1936 το λέει με τρόπο εκπληκτικό ο σπουδαιότερος κλασικός ρώσος τραγουδιστής τού 20ού αιώνα, ο βαθύφωνος Φεοντόρ Ιβάνοβιτς Τσαλιάπιν, στην τελευταία του ηχογράφηση δύο χρόνια προτού πεθάνει. Ας την ακούσουμε:



Η ερμηνεία αυτή κάνει το τραγούδι γνωστό σ' όλα τα μήκη και τα πλάτη τής γης και έκτοτε οι περισσότεροι σημαντικοί βαθύφωνοι εντάσσουν το τραγούδι των βαρκάρηδων του Βόλγα στο ρεπερτόριό τους.

Αυτή την ερμηνεία ακούει ο Γκλεν Μίλερ και το 1941 παρουσιάζει ορχηστρικά το τραγούδι στην τζαζ εκδοχή του. Η εκτέλεση αυτή μένει πρώτη σε κυκλοφορία στις Η.Π.Α. τη χρονιά εκείνη:



To 1959 έχουμε μια επίσης έξοχη ερμηνεία τού τραγουδιού από τον σπουδαίο βούλγαρο βαθύφωνο Μπορίς Κριστόφ:



Λίγο αργότερα έρχεται ένας ακόμη σημαντικός σοβιετικός τραγουδιστής, ο βαθύφωνος Μπορίς Στοκόλοφ με μια ακόμη συγκλονιστική ερμηνεία τού ίδιου τραγουδιού:



Ομολογώ ότι γνώρισα τους βαρκάρηδες του Βόλγα ακούγοντας τον υπέροχο (για τα δικά μου γράδα) Ιβάν Ρεμπρόφ στην πρώτη (1968) από τις δύο ηχογραφήσεις που θ' ακούσουμε τώρα:



Και φτάνουμε πλέον στην ερμηνεία τού από κάθε άποψη σημαντικού αμερικανού καλλιτέχνη (μεταξύ πολλών άλλων δραστηριοτήτων του ήταν και βαθύφωνος τραγουδιστής), του Πολ Ρόμπεσον:



Οφείλω να υπενθυμίσω ότι, πριν από ένα περίπου χρόνο, η Μαριάννα δημοσίευσε τόσο τον πίνακα του Ρέπιν όσο και μερικές από τις εκτελέσεις του τραγουδιού των βαρκάρηδων του Βόλγα προσθέτοντας με την ευαισθησία της μια ακόμα πινελιά σ' ένα από τα κλασικότερα παραδείγματα όλων των εποχών για το πώς ο πόνος κι ο μόχθος, η μιζέρια και η άχαρη ζωή μετουσιώνονται σε κορυφαίες στιγμές τής τέχνης όπου καθρεφτίζεται το ανθρώπινο μεγαλείο, η περηφάνια και η καρτερικότητα ενός ολόκληρου λαού, του υπέροχου ρώσικου λαού.

Ας κλείσουμε μ' ένα φιλμάκι που μας δίνει με σύντομους υπότιτλους όλη την ιστορία τού τραγουδιού:

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Αυτός ο άνεμος

Μενέλαος Λουντέμης & αδελφοί Κατσιμίχα, Ερωτικό κάλεσμα (με τον Γιώργο Νταλάρα από την εκπομπή «Η πρόβα» τής Λιλάντας Λυκιαρδοπούλου)

[Από την ενότητα Δεύτερος τίτλος (1978)]

Αυτός ο άνεμος

Αυτός ο άνεμος
Μας ήρθε από τα ξένα
Εγκαταστάθηκε στο σπίτι μας
Έφαγε το ψωμί μας
Κοιμήθηκε τον ύπνο μας
Τρόμαξε τα όνειρά μας

Τώρα πεθαίνει
Μέσα στο ίδιο μας το σπίτι

Από τη συγκεντρωτική έκδοση Επιλογές και σύνολα. Ποιήματα (1965-1995) (2001)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Vasily Solovyov-Sedoy & Mikhail Matusovsky, Подмосковные вечера (Νύχτες Μόσχας)

Το 1955 ο συνθέτης Vasily Solovyov-Sedoy και ο ποιητής Mikhail Matusovsky γράφουν ένα τραγούδι για τις νύχτες τού Λένινγκραντ. Το υπουργείο πολιτισμού τής τότε Σοβιετικής Ένωσης ζητά να κάνουν κάποιες μικρές τροποποιήσεις στους στίχους ώστε το τραγούδι να μιλά για τη Μόσχα, δίνοντας ουσιαστικά παραγγελιά για να προκύψει ένα από τα δημοφιλέστερα ρώσικα τραγούδια όλων των εποχών - το Подмосковные вечера, δηλαδή το γνωστό και αγαπημένο μας «Νύχτες Μόσχας» ή «Μοσχοβίτικα βράδια» (άκουσα κάποτε τον Αλέξη Κωστάλα να λέει αυτή τη δεύτερη εκδοχή τού τίτλου στα Ελληνικά και μου άρεσε πολύ).

Το τραγούδι ηχογραφείται το 1957 με ερμηνευτή τον νεαρό ηθοποιό Vladimir Troshin και ακούγεται για πρώτη φορά σ' ένα ντοκιμαντέρ για τη Σπαρτακιάδα που επρόκειτο να διοργανώσει την ίδια χρονιά η Σοβιετική Ένωση. Αυτή ήταν μόλις η αρχή τής λαμπρής πορείας αυτού του πανέμορφου τραγουδιού που κέρδισε την ίδια χρονιά το πρώτο βραβείο στο πανσπουδαστικό φεστιβάλ τής Μόσχας κι ύστερα ταξίδεψε σ' όλη την οικουμένη και αγαπήθηκε πολύ. [Πηγή πληροφοριών: wikipedia]

Ας ακούσουμε, λοιπόν, το τραγούδι για τα Μοσχοβίτικα βράδια που είχαν έτσι κι αλλιώς τη δικιά τους χάρη κι απέκτησαν ακόμα μεγαλύτερη με τη εντυπωσιακή ερμηνεία τού σιβηριανού βαρύτονου Ντμίτρι Χβοροστόφσκι. Τον συνοδεύουν οι τραγουδιστές τού BBC, η συμφωνική χορωδία τού BBC και η συμφωνική ορχήστρα τού BBC υπό τη διεύθυνση του Mark Elder.

Αφιερώνω το τραγούδι στον αγαπημένο μας φίλο Γιώργο Βλάσση για να ξαναγεμίσει η Λευκίμμη τής Κέρκυρας μελωδίες. :-)

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Δέντρο τής αγάπης

Χάρης & Πάνος Κατσιμίχας, Εγώ ήθελα να γίνω δέντρο

Δέντρο τής αγάπης

Δέντρο τής αγάπης
Σε φοβάμαι
Καθώς αέναα ψηλώνεις
Με καλείς με φωνές
Που δεν καταλαβαίνω
Δε θέλω να καταλάβω ίσως
Τρέμουν τα φύλλα τής καρδιάς σου
Τρέμω
(Τα φύλλα σου από ρίζα σκοτεινή)
Με σφίγγεις στο σκληρό κορμί σου
Με πονείς
Μπερδεύεις τα μαλλιά μου
Μες στους πολλούς σου κλώνους
Δεν μπορώ να γλιτώσω
Από τούτη την κατακόρυφη
Έγνοια σου

Από τη συλλογή Τα επακόλουθα (1978)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Σταμάτης Κραουνάκης & Λίνα Νικολακοπούλου, Το μάθημα (με τον Γιώργο Μαρίνο)

Πρώτη εκτέλεση

Το μάθημα (Μάθημα ελληνικής ιστορίας)

Μουσική: Σταμάτης Κραουνάκης
Στίχοι: Λίνα Νικολακοπούλου
Πρώτη εκτέλεση: Γιώργος Μαρίνος

Όλη μου η ζωή διδασκαλία
όλη μου η ζωή συντακτικό
δίνω ρήμα επίρρημα και ζητώ
το ουσιαστικό

Αρχίζει το μάθημα

Συνοπτική ιστορία Ελλάδος

Οι Έλληνες είναι λαός
όλο τιμή και δόξα
το ένδοξό τους παρελθόν
κλωσσάνε σαν την κλώσσα
κι ανέκαθεν πολέμησαν
κατά της τυραννίας
τους έμεινε η καρκατσουλιά
και δυο αβγά Τουρκίας

Οι Έλληνες είναι λαός
με βίτσια και ψωνάρα
γι' αυτό τους μούντζωσε ο Θεός
τους έριξε κατάρα
κι αφού πολύ δοξάστηκαν
και φτάσαν στην ακμή τους
τους έσπασε ο τσαμπουκάς
και βράζουν στο ζουμί τους

Αρχαία ιστορία - Η μάχη των Θερμοπυλών

Φωτιά κι ασπίδα
του Λεωνίδα
με τους τριακόσους που 'χαν πιάσει τα στενά
Καμένα Βούρλα
κι απάνω τούρλα
πλακώσαν Πέρσες και τσακίσαν τα παιδιά

Μ' ένα ρυθμό: μάμπο μάμπο μάμπο

Ποιος αντίχριστος, ποιο κάθαρμα τους πρόδωσε, παιδιά;
-Καλέ κυρία!
-Καλέ κυρία!
-Ο Εφιάλτης!
-Μπράβο, παιδί μου!

Κι έτσι μάθαμε τι εστί
χαφιεδισμός και πουτανιά
και κωλογάντζα
και ρουσφέτι
και επίσης τα συνώνυμα αυτών:
νταβατζιλίκι ρουφιανιά και ρεβεράντζα
και σωθήτω όποιος σώζει εαυτόν

- Τι παράγει η Ελλάς παιδιά;
- Χαφιεδισμό και πουτανιά και κωλογάντζα
- Και μαστίχα Χίου και χαλβά Φαρσάλων και καπνά
- Νταβατζιλίκι ρουφιανά και ρεβεράντζα
- Και σταφίδα Κορινθίας, τραχανά...
- Έκτακτα!

Και πάμε παρακάτω:

Η Άλωσις

Ποιος ξέρει τώρα να μου πει
ποιαν αποφράδα μέρα
μας πήρε και μας σήκωσε
ο διάολος τον πατέρα
κι οι δεσποτάδες νταχτιρντί
και γύρω γύρω όλοι
μπουκάραν οι Οθωμανοί
και πήρανε την Πόλη

- Πότε συνέβη αυτό, παιδιά μου;
- Κυρία, κυρία, κυρία! Το 1453!
- Μπράβο, παιδιά μου! Και πάμε παρακάτω:

Ο χορός τού Ζαλόγγου

Η Δέσπω η Τζαβέλαινα μια καθαρή Δευτέρα
εσύναξε τις γκόμενες και σήκωσε μπαντιέρα
τις πήγε κατά Ζάλογγο κι αυτές μερακλωθήκαν
και ρίξαν κι ένα ποτ πουρί και κατακρημνισθήκαν

Μ' ένα ρυθμό: μάμπο μάμπο μάμπο

Και πάμε παρακάτω:

Ο Αθανάσιος Διάκος

Θανάσης Διάκος έψηνε στη Λιβαδειά σουβλάκια
ο Ομέρ Βρυώνης πέρναγε και ζήταγε ουζάκια
- Δεν σε σερβίρωμ άπιστε, σουβλάκι δεν σου φτιάχνω
κι ο Ομέρ Βρυώνης έκραξε «σουβλάκι θα σε κάνω»
Και το’πε και το’κανε

Μ' ένα ρυθμό: μάμπο μάμπο μάμπο

Γιατί ήρθαν κι άλλοι
Φράγκοι, Άγγλοι, Γάλλοι τσάροι, σταυροφόροι
μισθοφόροι Αμερικάνοι Γερμανοί
κι έτσι τραβήξαμε
ετούτο εδώ το ζόρι
κι έγινε γυαλιά καρφιά το μαγαζί

Κι άντε πάλι
η Ελλάς η προ αιώνων
μια φωνή των μεγαφώνων
μια τρελή
μέσα στην ίντριγκα φωνάζει και σπαράζει
- Τι το ήθελα, καλέ, το μπικουτί;

Και η ζωή μας μια επέτειος φριχτή
Τα φώτα κάηκαν
και τέλειωσε η γιορτή
χαμένοι ήρωες φαντάσματα του χτες
μάθε να ζεις
Και μες στο τώρα μπες

Όλη μου η ζωή διδασκαλία
όλη μου η ζωή συντακτικό
δίνω ρήμα επίρρημα και ζητώ
το ουσιαστικό

Από τη μουσική παράσταση Στον αστερισμό τής Μέδουσας (1984) και τον ομώνυμο δίσκο τού Γιώργου Μαρίνου

Το τραγούδι αυτό αποτελεί μέρος μιας από τις συγκινητικότερες παρλάτες τού Γιώργου Μαρίνου τα χρόνια που εμφανιζόταν στη Μέδουσα. Ξεκινά μια αναδρομή στη ζωή του από την ώρα που γεννήθηκε και κάποια στιγμή φτάνει στα γυμνασιακά του χρόνια και στην αγαπημένη του φιλόλογο, την Ευαγγελία Δελαπόρτα (αν θυμάμαι σωστά το όνομα). Σύμφωνα με το σενάριο, ο διάλογος που ακούμε στο τραγούδι είναι από το μάθημα ιστορίας με τη συγκεκριμένη δασκάλα. Ωστόσο, στη συνέχεια της παράστασης ο Γιώργος Μαρίνος αναφέρει κι άλλες φορές τη δασκάλα του ως έναν από τους ανθρώπους που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη ζωή του.

Αφιερώνω το πρώτο και τελευταίο τετράστιχο στον φίλο μου τον Απόστολο γιατί αφορά τα μηνύματα που ανταλλάξαμε αυτές τις μέρες. :-)

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Διαθέσεις

Σταμάτης Σπανουδάκης & Αντώνης Ανδρικάκης, Έφυγες νωρίς (με τη Ελευθερία Αρβανιτάκη)

Διαθέσεις

Ακούω τόσην ώρα
Φωνές τής σιωπής δυνατές
Κάποιος θα κλαίει πάνω σ' ένα δέντρο
Μέσα σ' ένα δέντρο
Αισθάνομαι τη φωνή του εδώ στο μέτωπο
Κατεβαίνει ως τα μάτια
Τα μετακινεί μέσα στο άσπρο τους αίμα

Προσέχω το ακίνητο κάθισμα
Ενώ εκείνο το τραπέζι
Τετράγωνο αναγκαίο λογικό
Μ' εξαντλεί

Από τη συλλογή Τα επακόλουθα (1978)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου, Τώρα που πας

Θάνος Μικρούτσικος & Λίνα Νικολακοπούλου, Ο τηλεφωνητής (με τη Χαρούλα Αλεξίου)

Τώρα που πας

Τώρα που πας στο ξένο σπίτι
Πάρε το μαγνητόφωνο μαζί σου
Που μάζεψε τις τόσες ομιλίες
Όμοιες με τη δική σου
Άναρθρες ομιλίες
Απαρηγόρητες

Από τη συλλογή Τα επακόλουθα (1978)

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

Μάνος Χατζιδάκις & Άρης Δαβαράκης, Πορνογραφία

Πρώτη εκτέλεση

Πορνογραφία

Μουσική: Μάνος Χατζιδάκις
Στίχοι: Άρης Δαβαράκης
Πρώτη εκτέλεση: Έλλη Πασπαλά

Πορνογραφία σημαίνει συνουσία
συνωμοσία στο φως των αστεριών
για την Ευρώπη μα και για την Ασία
πορνογραφούμε στα μάτια των παιδιών

Μες στον κόσμο χάνομαι
κι απ' τα πάθη μου πιάνομαι
Δίνω σώμα δίνω φως
μα πεθαίνω σοφός

Πορνογραφία σημαίνει συνουσία
συνωμοσία στο φως των αστεριών
Για την Ευρώπη μα και για την Ασία
πορνογραφούμε στα μάτια των παιδιών

Μες στον κόσμο χάνομαι
και απ' τα πάθη μου πιάνομαι
Δίνω σώμα δίνω φως
μα πεθαίνω σοφός

Πορνογραφία σημαίνει ανταρσία
απελπισία σκοτάδι και μαγεία
Πορνογραφία σημαίνει συνουσία
φωτογραφία σημάδι των καιρών

Από το έργο Πορνογραφία (1982) τού Μάνου Χατζιδάκι

Μάνος Χατζιδάκις, Οδός ονείρων (προλογίζει ο Μάνος Χατζιδάκις)

Πρώτη εκτέλεση

Οδός ονείρων

Μουσική & στίχοι: Μάνος Χατζιδάκις
Πρώτη εκτέλεση: Γιώργος Μαρίνος

Πρόλογος
Γεια σας
Ήρθα για να σας δείξω ο ίδιος την οδό ονείρων
Δεν ξεχωρίζει
Είναι ένας δρόμος σαν όλους τους άλλους δρόμους τής Αθήνας
Είναι, ας πούμε, ο δρόμος που κατοικούμε -
μικρός, ασήμαντος, λυπημένος, τυραννικός
μα κι απέραντα ευγενικός.
Έχει πολύ χώμα, πολλά παιδιά
πολλές μητέρες μα και πολλή σιωπή -
και όλα σκεπασμένα
από ένα τρυφερό μα και αβάσταχτο ουρανό.
Εδώ σ' αυτό το δρόμο γεννιώνται και πεθαίνουν
τα όνειρα τόσων παιδιών
ίσαμε τη στιγμή που η αναπνοή τους
θα ενωθεί με τ' ανοιξιάτικο αεράκι τού επιταφίου
και θα χαθεί.
Όμως τη νύχτα δεν τους πιάνει ο ύπνος.
Κι όταν δεν ονειρεύονται, τραγουδούν.

Κάθε κήπος έχει
μια φωλιά για τα πουλιά.
Κάθε δρόμος έχει
μια καρδιά για τα παιδιά.

Μα, κυρά μου εσύ
σαν τι να λες με την αυγή
και κοιτάς τ' αστέρια
που όλο πέφτουν σα βροχή
δώσ' μου τα μαλλιά σου
να τα κάνω προσευχή
για να ξαναρχίσω
το τραγούδι απ' την αρχή.

Κάθε σπίτι κρύβει
λίγη αγάπη στη σιωπή
μα ένα αγόρι έχει
την αγάπη για ντροπή.

Από τη μουσική παράσταση Οδός ονείρων και τον ομώνυμο δίσκο (1962)

Αφιερωμένο στον Γιάννη Ποδιναρά ως συνέχεια της κουβέντας μας για «Το πάρτι» από τον ίδιο δίσκο. :-)

Άκης Πάνου, Αδιόρθω αναρχί

Τραγούδι: Γιώργος Νταλάρας & Άγαμοι θύται
Μπουζούκι: Δημήτρης Ψαράς & Χρήστος Μητρέτζης
Κιθάρα: Δημήτρης Σταρόβας
(Από την εκπομπή τής ΝΕΤ «Στην υγειά μας» για τους Άγαμους θύτες)

Αδιόρθω αναρχί

Μουσική & στίχοι: Άκης Πάνου
Πρώτη εκτέλεση: Γιώργος Νταλάρας

Μαθημέ στις κακουχί
άιντε φτου κι απ' την αρχή
τις κουβέ και πειθαρχί
αδιόρθω αναρχί

Μαθημέ στις κακουχί
άιντε φτου κι απ' την αρχή
τις κουβέ και πειθαρχί
αδιόρθω αναρχί

Δεν προσκυ ποτέ κανέ
λένε όχι λέω ναι
στην κρεμά έχω ανέ
με κηδέ και ζωντανέ

Δεν προσκυ ποτέ κανέ
λένε όχι λέμε ναι
στην κρεμά έχουμ' ανέ
μας κηδέ και ζωντανέ

Τι με νοια αν θα πεθά
θα πεθά που θα πεθά
δεν τρομά ο μελλοθά
με σταυρό και γολγοθά

Τι με νοια αν θα πεθά
θα πεθά που θα πεθά
δεν τρομά ο μελλοθά
με σταυρό και γολγοθά

Μαθημέ στις κακουχί
άιντε φτου κι απ' την αρχή
τις κουβέ και πειθαρχί
αδιόρθω αναρχί

Από το δίσκο Θέλω να τα πω (1982) με μουσική και στίχους τού Άκη Πάνου και ερμηνευτή τον Γιώργο Νταλάρα

Και η πρώτη εκτέλεση με τον Κώστα Παπαδόπουλο στο μπουζούκι:

Βασίλης Τσιτσάνης, Αρχόντισσα

Αρχόντισσα

Αργό χασάπικο του 1938 (της περιόδου της Θεσσαλονίκης).
Μουσική & στίχοι: Βασίλης Τσιτσάνης
Πρώτη φωνογράφηση: 1938 [COLUMBIA D.G. 6440]
Πρώτη εκτέλεση: Στράτος Παγιουμτζής & Στελλάκης Περπινιάδης

Κουράστηκα για να σε αποκτήσω
αρχόντισσά μου, μάγισσα τρελή
σαν θαλασσοδαρμένος μες στο κύμα
παρηγοριά ζητούσα ο δόλιος στη ζωή

Πόσες καρδούλες έχουν μαραζώσει
και ξέχασαν για πάντα τη ζωή
μπροστά στ' αρχοντικά σου τα στολίδια
σκλαβώθηκαν για σένα ξένοι και Ρωμιοί

Αρχόντισσα, τα μαγικά σου μάτια
τα ζήλεψα, τα έκλαψα πολύ
φαντάστηκα, σκεφτόμουνα παλάτια
μα συ με γέμισες μαρτύριο στη ζωή

Ίσως το σπουδαιότερο τραγούδι τού Βασίλη Τσιτσάνη και μάλιστα το πρώτο που φωνογράφησε ο συνθέτης την περίοδο που έζησε στη Θεσσαλονίκη (1938 - 1946).

Αναμφίβολα, πάντως, είναι το πιο αγαπημένο μου και μάλλον σημαδιακό στη ζωή μου. :-)

Translatum: Favourite Music and Lyrics - Βασίλης Τσιτσάνης, περίοδος 1936 - 1954

Γιώργος Θέμελης, Το εγώ - το εσύ

Γιώργος Θέμελης & Σταύρος Κουγιουμτζής - Μ' έκοψαν, με χώρισαν στα δυο (με τον Γιώργο Νταλάρα)

[Το δίχτυ των ψυχών (I) - Από την ενότητα Γ'. Μετάσταση]

Το εγώ - το εσύ

Αν σε γυρεύω, σ' έχω ανάγκη.
Είσαι αυτό που μου λείπει.

Το πιο ακριβό, το πιο θανάσιμο.

Το μισό μου στήθος, το μισό μου πρόσωπο,
Η μια αδειανή πλευρά μου, η μια φτερούγα μου,

Η ανοιχτή πληγή μου, η σάρκα μου η λειψή.

Μ΄έκοψαν, με χώρισαν στα δυο,
Το εγώ - το εσύ, μοίρασαν το αίμα
Από τη ρίζα μου, από τη γέννησή μου.

Δεν μπορώ να ζήσω ή να πεθάνω
Μισό κορμί, μισό κομμένο όνειρο.

Γυρεύω τ' άλλο στήθος, τ' άλλο πρόσωπο.

Δεν θέλω να κερδίσω την ψυχή μου,
Να χάσω την ψυχή μου, να τη σώσω,
Παίζοντας την ψυχή μου: άσπρο ή μαύρο,
Παίζοντας την ψυχή μου για την ψυχή σου.

Από τη συλλογή Το δίχτυ των ψυχών (1965)

Αυτό είναι το ποίημα του Γιώργου Θέμελη από το οποίο προέκυψε το έξοχο τραγούδι «Μ' έκοψαν, με χώρισαν στα δυο» τού Σταύρου Κουγιουμτζή. Περιλαμβάνεται στο δίσκο Νάτανε το '21 (1970) και όλα τα τραγούδια τού δίσκου ερμηνεύονται από τον νεότατο τότε Γιώργο Νταλάρα.

Translatum: Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα - Γιώργος Θέμελης

Επισημάνσεις με αφορμή το άρθρο «Μ' έκοψαν με χώρισαν στα δύο» (του Νίκου Ορφανίδη)

«Μ' έκοψαν με χώρισαν στα δύο» (του Νίκου Ορφανίδη*)

Ποιος θυμάται, τώρα, τον τρυφερό ποιητή της Θεσσαλονίκης Γιώργο Θέμελη; Μου 'ρθε, έτσι ξαφνικά, μέσα από εκείνο το εκπληκτικό τραγούδι με τίτλο: «Μ' έκοψαν με χώρισαν στα δύο». Στίχοι: Γιώργος Θέμελης. Μουσική: Σταύρος Κουγιουμτζής. Ερμηνεύει: Γιώργος Νταλάρας. Σε εκείνο τον εκπληκτικό δίσκο «Να 'τανε το Εικοσιένα», του 1969. Έτσι αναγράφεται στο εξώφυλλο. Δεν ξέρω να 'ναι άλλος στιχουργός με το όνομα Γιώργος Θέμελης εκείνα τα χρόνια. Για τον ποιητή, λοιπόν, Γιώργο Θέμελη πρέπει να πρόκειται, που, τον ίδιο περίπου καιρό, ο Σταύρος Κουγιουμτζής (1966) έγραψε μουσική για το θεατρικό του έργο «Ταξίδι», που ανεβάστηκε από τη σκηνή του Κρατικού Θεάτρου Β. Ελλάδος, λίγο πριν ο συνθέτης μετακομίσει στην Αθήνα. Ύστερα, το ύφος και ο ποιητικός τρόπος στον κόσμο της ποίησης του Γιώργου Θέμελη είναι που μας παραπέμπουν. Με τη διυλισμένη θλίψη. Τον καημό. Την τρυφερότητα. Τον λανθάνοντα ερωτισμό.

Επιστρέφω, έτσι, στον ποιητή Γιώργο Θέμελη, ένα νεωτερικό ποιητή του μεσοπολέμου. Ψηλαφώ την ποίηση, που μας κατέλιπε, μια ποίηση στιβαρή των χαμηλών τόνων, μια ποίηση φωτεινή θα έλεγα, αποκαλυπτική της υπάρξεως. Μια ποίηση του έρωτος αλλά και του θανάτου.

«Είπα ν' αφήσω αυτό το πεθαμένο σπίτι
Να πάω να κατοικήσω επάνω στη θάλασσα
Σκιές το κατοικούν ξεχασμένες φωνές
Εξαρθρωμένες κούκλες ανεβοκατεβαίνουν τις σκάλες

Το παράθυρο γέρνει γυμνό μέσα στη νύχτα
Όλα τα τζάμια έχουν πέσει
Κομμάτια από γυαλί πάνω στη σκόνη

Και μένω κι αγωνίζομαι να βρω τη σκιά μου
Ίχνος από παλιό λησμονημένον ήλιο»

Αυτά, από το πρώτο κιόλας εκείνο ποίημα της πρώτης του συλλογής «Γυμνό Παράθυρο», του 1945. Χωρίς τίτλο. Γιατί προφανώς λανθάνει στο ποίημα, ως τίτλος, ο τίτλος της συλλογής: «Γυμνό Παράθυρο».

Μέρες που 'ναι, τώρα, σκέφτομαι τα πεθαμένα μας σπίτια, που τα ισοπέδωσαν οι κατακτητές. Σκέφτομαι, ακόμα, πόσο μοιρασμένη είναι η ζωή μας, ανάμεσα στα σπαράγματα που στοιβάσαμε χρόνια εντός μας. Έτσι ερωτικά προσλαμβάνουμε, Αύγουστος που είναι, και τη ζωή και τη μνήμη και την ιστορία μας. Έτσι τρυφερά, αλλά και θλιβερά και με παράπονο, ψηλαφούμε τη μοιρασμένη πια ζωή μας, μαζί με τη μοιρασμένη μας πατρίδα και τη μοιρασμένη ή σπαραγμένη μας μνήμη. Χρόνια τώρα.

Γυρίζω, έτσι, αναπάντεχα, σ’ εκείνο το εκπληκτικό τραγούδι «Μ' έκοψαν με χώρισαν στα δύο», σαράντα τόσα χρόνια μετά, και ψηλαφώ την ποιητική απαλότητα του Γιώργου Θέμελη, ενός ποιητή των ήπιων και χαμηλών τόνων, που καταθέτει τρυφερά το βίωμα της απουσίας και της θλίψης και του καημού. Κι ακόμα στέκομαι, καθώς γυρίζω και επιστρέφω, ξανά και ξανά, σ' εκείνα τα χρόνια, στον μοναδικά ποιοτικό, μαγικό, μουσικό τρόπο του Σταύρου Κουγιουμτζή, με τα διαχρονικά εκείνα τραγούδια, που μας κατέλιπε.

Γυρίζω, λοιπόν, σ’ εκείνους τους εκπληκτικούς στίχους του ποιητή Γιώργου Θέμελη, όπως τους βρίσκουμε στο τραγούδι του Κουγιουμτζή «M' έκοψαν με χώρισαν στα δύο»:

«Μ' έκοψαν με χώρισαν στα δύο
τη μια πλευρά μου τη μια φτερούγα μου
και είμαι μια στάλα αίμα στα χείλη σου
ένας αγέρας στα δάχτυλά σου

Δεν μπορώ να ζήσω ή να πεθάνω
Μισό κορμί μισοκομμένο όνειρο

Μ' έκοψαν και μ' άφησαν να ζω
με την πληγή μου με την αγάπη μου
κι είμαι μια πίκρα μέσα στα μάτια σου
ένας αγέρας μες στα μαλλιά σου

Δεν μπορώ να ζήσω ή να πεθάνω
μισό κορμί μισοκομμένο όνειρο

Τι να προσθέσουμε σ' αυτόν το διάχυτο ποιητικό καημό, σ' αυτό το ελεγείο; Είναι εδώ μια υπόγεια θλίψη, που διαπερνά τα τοπία μας. Που διαπερνά την ψυχή μας. Διακριτικά. Υπόγεια. Τρυφερά. Απαλά. Για να ολοκληρωθεί αυτός ο καημός με το επαναλαμβανόμενο δίστιχο:

«Δεν μπορώ να ζήσω ή να πεθάνω
μισό κορμί μισοκομμένο όνειρο»

Έτσι κι εμείς, χρόνια τώρα, παραπαίουμε ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο. Ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο, ανάπηροι, ζήσαμε όλα χρόνια μας, ύστερα από την εισβολή και κατοχή της πατρίδος μας. Κι άς μην το ομολογούμε. Κι ας υποκρινόμαστε, πίσω από το διάχυτο ευδαιμονισμό, που μας περιβάλλει κι εντός του οποίου, πολλές φορές, ασφυκτιούμε. Έτσι, με αυτόν τον καημό, φεύγουν οι γονείς μας. Οι γέροντες της παλιάς μας γειτονιάς. Οι φίλοι μας. Έτσι απομένουμε μόνοι, ψηλαφώντας τα σπαράγματα του βίου μας, εξόριστοι, εδώ στο άκρο του Ελληνισμού. Με «μισό το κορμί και μισοκομμένο το όνειρο».

* Μέλος της Επιτροπής Εκπαιδευτικής Υπηρεσίας, τέως Διευθυντής του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.

Πηγή: sigmalive.com/simerini

Προσθέτω και εδώ ορισμένες επισημάνσεις που ήδη έκανα στο Translatum μετά την αναδημοσίευση του άρθρου του κ. Νίκου Ορφανίδη:

Ας με συγχωρήσει ο κ. Νίκος Ορφανίδης, αλλά θα πρέπει να κάνω τρεις διορθώσεις στο κείμενό του και μια απαραίτητη προσθήκη.

Ασφαλώς ο στιχουργός είναι ο ποιητής Γιώργος Θέμελης που ναι μεν περιλαμβάνεται στους ποιητές τής Θεσσαλονίκης αφού στην πόλη μας έζησε και εδώ έγραψε και εξέδωσε τις ποιητικές του συλλογές, αλλά είναι Σάμιος.

Ο τίτλος τού τραγουδιού τού Σταύρου Κουγιουμτζή καθώς και ο πρώτος στίχος του είναι «Μ' έκοψαν, με χώρισαν στα δυο» (δεν τονίζει το αριθμητικό στην πρώτη συλλαβή ούτε ο ποιητής ούτε ο Γιώργος Νταλάρας) και ο τελευταίος στίχος τού τραγουδιού είναι «μισό κορμί, μισό κομμένο όνειρο». Έτσι ακριβώς έγραψε τους στίχους ο Γιώργος Θέμελης και δεν τους πείραξε καθόλου κατά τη μελοποίηση αποσπάσματος του ποιήματός του από τον φίλο του Σταύρο Κουγιουμτζή.

Ο δίσκος «Νάτανε το 21» κυκλοφόρησε το 1970.

Προσθέτω ότι το μελοποιημένο απόσπασμα είναι από το ποίημα «Το εγώ - το εσύ» και ανήκει στη συλλογή «Το δίχτυ των ψυχών» (1965).

Παρά τις αναγκαίες επισημάνσεις, οφείλω να πω ότι χαίρομαι που επιτέλους κάποιος θυμήθηκε τον Γιώργο Θέμελη, που είναι μια από τις σπουδαιότερες φυσιογνωμίες των γραμμάτων όχι μόνο της Θεσσαλονίκης, αλλά της χώρας μας.